Łukasz Skąpski

Maszyny - Podkarpacie

Pierwsze znane mi doniesienia o domowych konstrukcjach traktorów z motocykli na Podkarpaciu pochodzą z samego początku lat 60-tych.
W tym samym czasie  na Podhalu powstawały pierwsze traktory robione z zezłomowanych samochodów.
Zakładam, że pojedyncze egzemplarze ciągników były konstruowane przez różnych pasjonatów od zawsze i to niezależnie od regionu, jako że majsterkowanie i tworzenie różnych rzeczy jest naturalną skłonnością człowieka. Można natomiast zaryzykować tezę, że w latach 50-tych i 60-tych pojawiła się powszechna potrzeba zmechanizowania produkcji drobnych gospodarstw rolnych, dlatego  w różnych regionach podgórskich równocześnie pojawiła się spora ilość maszyn.

Maszyny podkarpackie różnią się od podhalańskich. Na fakt, że na Podkarpaciu ciągniki konstruowano z motocykli wpłynęło zapewne wiele przyczyn. Główną z nich była nieduża cena używanych motocykli i ich

powszechność w latach 50-tych. Podkarpacie, mniej zamożne od Podhala, wypracowało ekonomiczniejszy w produkcji model popularnego ciągnika. Ponadto trójkołowe pojazdy terenowe bez trudu radziły sobie na ścieżkach łagodnych wzgórz Podkarpacia.

Stolicą produkcji trójkołowców były - z tego co wiem - Miejsce Piastowe i Rogi opod Krosnem. Niewykluczone, że bogate tradycje przemysłowe okolic Krosna (do dziś stoją tu stare szyby naftowe), zaowocowały większym niż przeciętne technicznym know-how miejscowych mechaników i kowali a zarazem szybszym niż gdzie indziej rozwojem produkcji ciągników. W okresie powojennym w samym Krośnie było kilka zakładów przemysłowych, które z jednej strony kształciły mechaników, a z drugiej wspomagały konstruktorów, jeśli chodziło o wykonanie bardziej skomplikowanych elementów lub części.
Krośnieński tor żużlowy do dziś stanowi  niewyczerpane źródło używanych opon terenowych do traktorów zrobionych z motocykli. Jak wytłumaczył mi właściciel jednego z ciągników, zawodnicy zmieniają  opony żużlowe bardzo często, więc za nieduże pieniądze można nabyć opony idealnie nadające się do trójkołowegociągnika. Zaś jeśli chodziło o dostęp do części zamiennych, to do Wytwórni Sprzętu

Komunikacyjnego WSK w Świdniku, produkującej popularne wueski, też nie było zbyt daleko.

Pomysł budowy trójkołowego pojazdu z motocykla nie był nowy. Szczecińska Fabryka Motocykli produkowała trójkołowe junaki ze skrzynią ładunkową, używane m.in. przez pocztę. Pojazdy takie były używane na Podkarpaciu do robót gospodarczych i drobnego transportu. Nie miały jednak tak dużych możliwości - ani terenowych, ani ładunkowych - jak własnoręcznie robione maszyny, nazwane przez jednego z rolników "motofurmankami".

Wystarczyło obciąć tylną część ramy motocykla, dospawać ramę, dodać tylną oś i dwa koła, założyć dodatkowe przełożenia terenowe (np drugą skrzynię biegów), jakiś hamulec, wyprowadzić napęd wiatraka chłodzącego silnik i powstawał ciągnik siodłowy, mogący pociągnąć w górskim terenie do dwu ton ładunku. Dla solidności konstrukcji należało jeszcze w miejsce szprych wspawać blachę w obręcze tylnych kół i wstawić dodatkowe amortyzatory nad przednie koło. W tak spreparowanych motocyklach występują dwa zasadnicze rodzaje rozwiązania mechanizmu różnicowego: bardzo prosty - na zapadki lub z mechanizmem różnicowym "pożyczonym" z jakiegoś

samochodu. Najcięższe konstrukcje posiadają tylny most i skrzynię biegów z n.p. żuka. Trójkołowiec z dodatkową skrzynią biegów ma tę zaletę, że można nim cofać (ma wsteczny bieg), co bardzo ułatwia manewrowanie z ładunkiem (kierowca załadowanego pojazdu bez wstecznego biegu musiał tak obliczać tor jazdy, żeby dowieźć ładunek na miejsce bez cofania). Pozatem łańcuch przenoszący napęd do dodatkowej skrzyni biegów jest stosunkowo krótki i nie naciąga się tak bardzo, jak długi łańcuch bedący jedynym środkiem przeniesienia napędu na tylną oś.
W regionie istniały państwowe zakłady mechaniczne, zajmujące się przerabianiem motocykli na ciągniki. Tam można było zamówić fachowo wykonaną lekką ramę ramę do trójkołowego traktora.

Na Podkarpaciu jeżdżą również ciągniki czterokołowe. Wydaje się jednak, że większość z nich powstała w ostatnich latach, wraz z relatywnym wzrostem zamożności miejscowych rolników i coraz gorszym dostępem do tanich, używanych motocykli.
Czterokołowe ciągniki mogą mieć napęd na dwie osie i silnik andorii, najczęściej mają jednak jeden napęd na tylne koła i zrobione są z części fiata 126p.
Zobaczyć można też własnoręcznie robione pojazdy służące do spędzania wolnego czasu (rekreacyjne),

takie jak quady, gokarty, samochody terenowe czy niewielkie traktorki-zabawki. Nie wiem jak wytłumaczyć fakt, że tego typu pojazdów na Podhalu nie spotkałem  wcale.

2007